Точка

Тэматыка:	Абстракцыя
Тэхніка:	Вітраж
Аб'ект:	Завод / фабрыка
Даступнасць:	Патрабуецца дазвол
Месцазнаходжанне:	Бярозаўка
Каардынаты:	53.7174543,25.5065437
Стан:	На мяжы знікнення

Шклозавод Нёман

35 км ад горада Ліды і за 2 км ад ракі Нёман у мястэчку Бярозаўка знаходзіцца шклозавод «Нёман». У завода вялікая і цікавая гісторыя, акрамя выпуску крыштальных вырабаў і дэкаратыўна-прыкладной прадукцыі, завод займаў важнае і ўнікальнае месца ў эканамічна-мастацкім цыкле манументальнага жывапісу. На заводзе былі самыя лепшыя ўмовы ў СССР для вырабу літых вітражоў: вялікая палітра і магутныя печы для варэння шкла.
У пачатку 1880-х гг. памешчык Ленскі адкрыў невялікі гута або як называлі ў той час гуту (hutte з ім. горная печ). Месца было абрана не выпадкова, вада і пясок - асноўныя складнікі шкляной справы. Тапілі бярозай, менавіта гэтае дрэва дае высокую тэмпературу, так з'явілася назва пасёлка. У 1891 г. завод арандавалі Вільгельм Краеўскі і Юліюс Столе, у 1897 г. адкрылася фабрыка "Новая гута", якая потым атрымала назву "Нёман". Прадукцыя завода стала папулярнай, вытворчасць пашырэла, да 1913 г. на заводзе было 4 печкі для варэння шкла і працавала больш за тысячу чалавек. На заводзе сфармаваліся ўласныя працоўныя дынастыі, некаторыя з якіх працягваюць працаваць да гэтага часу. У савецкі час кожны трэці жыхар Бярозаўкі працаваў на заводзе. Пры заводзе быў уласны аркестр.
Пасля падзел краіны ў 1921г. па ўмовах Рыжскага свету на Заходнюю і Усходнюю Беларусь, завод апынуўся на польскім баку. Пасля аб'яднання ў 1939 г. завод быў нацыяналізаваны, практычна цалкам разбураны падчас вайны і адноўлены ў канцы 1940-х гг.
У канцы 1950-х гг. на заводзе пачынаецца новы перыяд: адчыняюцца новыя цэхі і тэхналагічная лабараторыя. Новы этап у першую чаргу быў звязаны з новымі імёнамі мастакоў, Людміла Мягкова і Уладзімір Мурахвер, выпускнікі Ленінградскага вышэйшага мастацка-прамысловага вучылішча ім. В.І. Мухінай, прыехалі на Нёман у 1959 г. У 1960-я гг. на заводзе пачалі працаваць Валянціна Дзівінская, Уладзімір Жохаў, Пётр і Таццяна Арцёмавы, Ісаевіч. эстонскія мастачкі Сільвія Раудве і Керсці Вакс, са Львова прыехаў Анатоль Федаркоў. У 1970-я на Нёман прыехаў выпускнік Пражскай школы Аркадзь Анішчык.
Гэта было пакаленне мастакоў наватараў і эксперыментатараў. Культурная палітыка часу дазваляла ствараць арыгінальныя аўтарскія творы, а не толькі эталоны для масавай вытворчасці. Асновай для эксперыментаў часта станавілася старадаўняя гутная тэхніка, калі майстар з дапамогай спецыяльнай трубкі выдзімаў расплаўленую да 1000 градусаў шкляную масу.
У канцы 1970-х пач. 1980-х гг. на завод прыйшло наступнае новае пакаленне мастакоў Таццяна Малышава, Галіна Сідаровіч, Вольга Сазыкіна, Майра Пююкко. Так у адным месцы спляліліся традыцыі некалькіх школ: талінскай, пражскай, ленінградскай, львоўскай, беларускай.
У студзені 1965 г. на шклозавод Нёман прыехалі літоўскія мастакі вітражысты: Альгімантас Стошкус. У пачатку 1960-х гг. Стошкус пачаў эксперыментаваць з скульптурнымі кампазіцыямі, якія складаюцца з розных шкляных блокаў. Ідэю ён падгледзеў у чэшскіх мастакоў. На Нёмане была вялікая каляровая палітра - 14-16 кветак і чыгуны на 350 кг для варэння шкла, якія адпавядаюць тэхналогіі. З вітражыстамі працаваў галоўны тэхнолаг завода Паўлоўскі Яўген Філіповіч.
Першы вітраж быў зроблены для кінатэатра Кастрычнік у Маскве (1967), наступным стала праца Казіміраса Моркунаса. Пад кіраўніцтвам або кантролем Паўлоўскага былі зроблены вітражы для ўсіх ЭКСПА, у якіх браў удзел Савецкі Саюз. Кранальная гісторыя на ЭКСПА 1980-га г. у Аўстраліі Маркунас, яго вітражы былі ў экспазіцыі змог сустрэнецца са сваім братам, які працаваў дызайнерам у Форда -яны не бачыліся 30 гадоў.
Літы вітраж збіраецца з розных шкляных блокаў. Блокі змацоўваюцца бетоннай сеткай. Таўшчыня блока можа даходзіць да 30 гл. Шкляныя блокі адлівалі ў спецыяльных формах, зробленых па малюнках мастакоў. Для жалезных формаў існавалі адмысловыя ўстаўкі, каб у шкла з'явіўся рэльеф ці дадатковыя грані. Колькасць граняў уплывае на глыбіню колеру.
У чыгун для варэння насыпалі шыфт (шклабой). Фарбавальнік звычайна дадавалі адразу, абавязкова правяралі каб не было бурбалак, і калі пры варэнні ўтварыўся газ, то рабілі барбатаж - працэдура выпускання газаў на паверхню. Тэмпература варэння шкла складала 1300 градусаў. Варылі звычайна 16 гадзін. Пасля чаго шкло залівалі ў форму і астуджалі некалькі дзён у спецыяльнай печцы леры, дзе тэмпература на 200-300 градусаў была меншая чым пры варэнні. Першапачаткова шкло не мела колеры, колер праяўляецца пазней. Над палітрай і тэхналогіямі працавала цэлая каманда. Для колеру дадавалі кобольт, нікель, хром, медны купарвас.
Тэхніка літога вітража стала папулярнай. У выніку на Нёман прыязджалі рабіць работы з усяго Савецкага Саюза, чарга расцягвалася на некалькі месяцаў. Тут былі зроблены вітражы для метро ў Ташкенце, мастачка Ірэна Ліпцы, і ў Кіева. На Нёмане шмат працаваў мастак манументаліст з Іжэўска - Сяргей Мядзведзеў.
Апошні вітраж, пры стварэнні якога ўдзельнічаў галоўны тэхнолаг завода Нёман, заказаў апошні міністр каляровай металургіі Уладзімір Дурасаў. Міністр хацеў вітраж з хімічнымі элементамі, якія адпавядаюць знакам задыяку і рэдкімі землямі з усёй савецкай прасторы. Рэдкія металы і элементы спецыяльна даставілі на самалёце.
У пачатку нулявых вытворчасць літых вітражоў спынілася, цэх быў зачынены, печы разбураны.